Menu +

NLP artikelen zoeken

Leuke feitjes voor de rationele mens.

Het Halo- en het Devil-effect

Het halo-effect

Wanneer iemand een goede kwaliteit meent te zien in een persoon of zaak, dan zal die persoon geneigd zijn om andere (losstaande) kwaliteiten van de waargenomen persoon of zaak ook hoog in te schatten. Iemand die aantrekkelijk is, zal bijvoorbeeld ook intelligenter worden ingeschat.

Het devil-effect

Wanneer iemand een slechte kwaliteit meent te zien in een persoon of zaak, dan zal die persoon geneigd zijn om andere (losstaande) kwaliteiten van de waargenomen persoon of zaak ook laag in te schatten. Iemand die een verkeerde indruk wekt qua kleding in een sollicitatiegesprek, zal ook minder geschikt zijn voor de vacature.

Nu je dit weet…

Wanneer iemand van het halo-effect en het devil-effect op de hoogte is, zal deze gaan overcompenseren in zijn/haar oordeelsvorming: bij het zien van een goede kwaliteit zal de neiging ontstaan om andere (losstaande) kwaliteiten van de waargenomen persoon of zaak laag in te schatten, bij het zien van een slechte kwaliteit zal de neiging ontstaan om andere (losstaande) kwaliteiten van de waargenomen persoon of zaak hoog in te schatten.

Het Forer-effect

Je wilt graag dat anderen je aardig vinden en bewonderen, maar bent ook geneigd tot zelfkritiek. Hoewel je karakter enkele zwakheden vertoont, kan je die meestal goed compenseren. Je hebt een aanzienlijk ongebruikt talent dat je nog niet inzet. Je straalt discipline en zelfbeheersing uit, maar van binnen ben je nogal eens een onzeker. Soms twijfel je er ernstig aan of je wel de juiste beslissing hebt genomen of juist hebt gehandeld. Je houdt van enige afwisseling en het zint je niet als regels en beperkingen je bewegingsvrijheid indammen. Je bent een onafhankelijk denker en neemt niet zomaar iets van anderen aan. Uit ervaring weet je dat het niet verstandig is jezelf al te zeer bloot te geven. Je hebt een aantal verlangens die tamelijk onrealistisch zijn.

Deze tekst is gepresenteerd aan mensen als persoonlijkheidsanalyse, met de vraag deze analyse een cijfer te geven. De gemiddelde score? Een 8,4 (0 – slecht, 10 – perfect). Terwijl het helemaal geen analyse is, maar een opsomming van algemene, globale uitspraken. Mensen hebben de neiging om vage en algemeen geldende uitspraken over de eigen persoon te accepteren als rake, typerende omschrijving, zonder zich te realiseren dat diezelfde omschrijving voor bijna iedereen opgaat.

Cognitieve dissonantie

Wanneer we iets waarnemen of doen dat niet past in ons wereldbeeld, iets wat niet klopt met onze overtuigingen en mening, dan ontstaat er een onaangename spanning. Deze spanning wordt cognitieve dissonantie genoemd. Omdat deze spanning niet fijn is, start een ingebouwd mechanisme dat motiveert om enerzijds het verschil tussen waarneming of gedrag en mening of overtuiging te verkleinen, anderzijds om situaties en informatie te vermijden die zou kunnen bijdragen nieuw (beter?) inzicht.

Een bijzonder sterk proces, dat dissonantie reductie heet, zorgt er voor dat we ons gedrag of onze mening gaan aanpassen, ons gedrag of mening gaan vergoelijken en rechtvaardigen, waarnemingen of gedrag gaan bagitalliseren, ontkennen en rationaliseren.

Het Dunning-Kruger effect

Wanneer je een groep professionals vraagt om aan te geven of ze matig, gemiddeld of bovengemiddeld presteren (zelfreflectie), dan blijkt dat incompetente professionals het vermogen missen om zichzelf kritisch te bekijken. Zij zullen hun vaardigheid onredelijk hoog inschatten, en hun eigen kunnen te hoog inschatten. Wanneer je een vaardigheid niet of matig beheerst, kan je geen objectieve beoordeling maken en beoordeel je enkel binnen het kader van wat je wel weet en kan, wat tot een te hoge inschatting van het eigen kunnen leidt.

Naast het verkeerd inschatten van de eigen competentie, zijn er nog 3 bijbehorende effecten: een hogere vaardigheid bij anderen wordt niet herkend, er is geen besef van de mate waarin zij zelf tekortschieten, na training ontstaat het inzicht alsnog (met terugwerkende kracht).

Naamlettereffect

Mensen hebben een onbewuste voorkeur voor merknamen, lettercombinaties, woorden (enzovoort) waarin de eigen initialen voorkomen. Voor cijfers is een onbewuste voorkeur voor geboortedatum, verjaardag en dergelijke combinaties. Dit effect is sterker bij mensen met een hoge eigenwaarde.

Confirmation bias

Wanneer je informatie zoekt, dan heb je vaak al een bepaald beeld voor ogen. Het interessante is dat je daarop niet op onderzoek gaat naar objectieve informatie om je beeld te onderzoeken, je gaat op zoek naar informatie om je beeld te bevestigen.

Er gaan verschillende zaken fout in het rationele proces. Zo wordt de eerst beschikbare informatie beoordeelt als meest belangrijke informatie, ongeacht in welke volgorde de informatie wordt gepresenteerd. Informatie die het beeld tegenspreekt wordt genegeerd of gebagatelliseerd. Informatie die eigenlijk geen betekenis heeft zal worden gezien als ondersteunend aan het beeld. Wanneer er een verschil van inzicht ontstaat tussen twee individuen, zal er polarisatie optreden, waarbij de verschillende beelden extremer tegenover elkaar komen te staan.

Een mooi voorbeeld is een sollicitatiegesprek. Een sollicitatiegesprek is niet zozeer een objectief vraaggesprek, het is meer een gerichte zoektocht naar de bevestiging van de eerste indruk.

Pareidolie

Ons brein probeert verbanden te leggen, onze waarnemingen te duiden. Zodat we in staat zijn om op de momenten dat het nodig is kunnen vechten en/of vluchten. Om aan de veilige kant te zitten zien we meer (mogelijke) verbanden dan er werkelijk zijn. Vooral in onduidelijke en willekeurige waarnemingen worden herkenbare patronen ervaren.

We zien beelden in wolken, we horen stemmen in ruis, we zien een mannetje (of een haas) in de maankraters, we zien Elvis in een tosti, we zien een slang in een stuk touw.

Referentie-effect

Een pyramide is een bijzonder bouwwerk, opgebouwd uit stenen. De pyramide van Cheops is de grootste pyramide, en is één van de zeven wereldwonderen. Zelfs tegenwoordig zou het nog een gigantische klus zijn om de tienduizenden stenen (grote stenen van 2500 kilo per stuk) op de juiste plaats te krijgen. Hoeveel stenen denk je dat deze pyramide heeft?

De kans is groot dat je in het antwoord rekening houdt met het getal dat ik noem in de inleiding: tienduizenden. In werkelijkheid zijn het er 2,3 miljoen. Dat is het referentie-effect. In onze beeldvorming worden wij beïnvloed door irrelevante informatie. Irrelevante informatie zoals een adviesprijs.

Zwijgspiraal

Om een objectieve mening te kunnen vormen, zou je verschillende invalshoeken willen gebruiken en verschillende bronnen van informatie. Volgens de zwijgspiraal-theorie is dat niet mogelijk omdat mensen vooral op hun gevoel afgaan, en niet op ratio. Omdat mensen het belangrijk vinden om ergens bij te horen (dan wel niet sociaal geïsoleerd willen zijn), en gevoel leidend is, zijn mensen bereid om hun mening aan te passen aan de heersende norm. Informatie over deze heersende norm verkrijgen ze uit enerzijds de eigen omgeving, anderzijds uit de media. Doordat de eigen omgeving beïnvloed wordt door de media, is het effect van de media overal terug te vinden.

Door herhaling in de media wordt een specifieke invalshoek sterker. Mensen zullen hun opinie aanpassen aan de heersende opvattingen, zoals zij die waarnemen. Mensen met een afwijkende invalshoek zullen minder geneigd zijn om deze te openbaren. Hierdoor zal een enkele invalshoek beduidend meer draagvlak krijgen, en zullen afwijkende invalshoeken “verzwegen” worden.

Thomas Kuhn

Thomas Kuhn heeft in 1962 het boek “The Structure of Scientific Revolutions” gepubliceerd. Daarin toont hij aan dat zelfs in de wetenschap de ratio niet prevaleert, maar de heersende ideeën en paradigma’s. Wetenschappers blijken ook gewoon mensen te zijn, en last te hebben van bovenstaande psychologische en sociale effecten. Dat doet niets af aan wetenschap an sich, het blijft de beste methode om de werkelijkheid in kaart te brengen, het is slechts een aanmoediging om open te staan voor andere, nieuwe invalshoeken. Een uitnodiging voor nieuwsgierigheid.

De homo economicus

De homo economicus is de rationele mens die besluiten neemt op basis van logica.

In de jaren vijftig doet een wasmachinefabrikant onderzoek naar de ideale wasmachine. Onderzocht wordt welke functies en aspecten belangrijk zijn om de ideale wasmachine te maken. De uitkomst is een lijst van technische specificaties die een redelijk geprijsde, ideale wasmachine mogelijk maken. De fabrikant neemt de machine in productie in de veronderstelling dat ze het ideale product hebben, en dat niemand functionele perfectie kan weerstaan.

Wat blijkt: de ideale wasmachine is een flop. Logisch gezien is deze machine het beste product, en toch kiezen (zelfs de oorspronkelijk bij het onderzoek betrokken) consumenten voor andere apparaten.

Leidende behoeften

Dit heeft geleid tot een ontwikkeling in de marketing, waarbij psychologie een grote rol speelt. Volgens onderzoek worden keuzes gemaakt op basis van motivatie vanuit acht verborgen behoeften, verlangens en begeerten. Kijk eens met andere ogen naar reclame, en zie of je kan ontdekken aan welke van deze acht behoeften wordt geappelleerd:

  • Zekerheid krijgen
  • Zelfrespect verhogen
  • Tevreden zijn met jezelf
  • Scheppen en creëren; bewijs van bestaan
  • Identificatie met idolen en rolmodellen
  • Macht en kracht
  • Verbondenheid
  • Onsterfelijkheid en jeugdigheid

NLP en de irrationele mens

Waar het traditionele onderwijs zich richt op werkelijkheid, logica en kennis, richt NLP zich op effect, gevoel en proces. Hoe te handelen als rationeel mens, dat leer je op school, hoe te handelen als irrationeel mens leer je in een NLP Practitioner opleiding. Nu is het niet zo dat de ene aanpak in het algemeen beter is dan de andere, elke situatie is anders, en vraagt om een eigen aanpak.

Wanneer je de liefde van je leven wetenschappelijk en logisch bekijkt, is het snel gedaan met de liefde. Als dat het gewenste effect is, prima. Wil je een ander effect, dan is het NLP dat meer geschikt is.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *